JÍRAW JOLÍ JUMABAY JÍRAW BAZAROV

Atqarıwshılıq óneri qaraqalpaq xalqınıń eń eskiden kiyatırǵan súyikli ónerlerniń bir toparın quraydı. Atqarıwshılar jıraw, baqsı, qıssaxan, sazende, qosıqshı bolıp bir neshe toparlarǵa bólingen. Bul atqarıwshılardı pútkil bir teatrǵa teńlestirgen edi ilimpazlardıń biri. Haqıyqatında da, bul atqarıwshılar bir waqıttıń ózinde ózi jırlap atırǵan dóretpeniń ishindegi túrli obrazlardı túrlishe janr, túrlishe kóriniste súwretlep beredi. Tıńlawshıǵa tıyanaqlı hám kewilge qonımlı etip jetkerip beredi. Sonıń ishinde qobız benen atqaratuǵın jırawlar shıǵısı jaǵınan qaraqalpaq xalqınıń massagetler dáwirinen kiyatırǵan eń eski ónerlerdiń biri bolıp esaplanadı. Jırawlar xalıq arasında úlken húrmetke sazawar bolıp kelgen.

Soppaslı Sıpıra jırawdı qaraqalpaq jırawlarınıń eń ullı ustazı dep esaplaǵan. Belgili qaraqalpaq ilimpazları N.Dáwqaraev, Q.Ayımbetov hám basqalar qaraqalpaq jırawshılıq mektebin Soppaslı Sıpıra jıraw atı menen baylanıstıradı. Qaraqalpaq baqsı jırawları xalıq dúrdanaların, muzıkalıq miyrasımızdı áwladtan-áwladqa jetkerip, ustaz shákirt shıǵarıp biziń dáwirimizge shekem qásterlep saqlap kiyatır.

Solardan ótken ásirde qaraqalpaq jırawlarınıń eń iri wákilleri Qurbanbay Tájibaev, Esemurat Nurabıllaev, Xojambergen (Ógiz jıraw), Qıyas Xayratdinov, Qarajan Qabulov, Japaq Shamuratov, Eshan Qospolatovlar húkimetimiz tárepinen joqarı bahalanıp keldi. (Xalıq danalıǵı 5-8 bet)

Usınday xázirgi dáwirdegi belgili jırawlardan Jumabay jıraw Bazarov atqarıwshılıǵı ayrıqsha kózge taslanadı.

Ózbekstan xalıq baqsısı, Qaraqalpaqstan xalıq jırawı Jumabay Bazarov 1927-jılı Túrkmenstan Respublikası Tashawız oblastında tuwıladı hám de Xojeli rayonına kóship keledi. 1948-1950-jılları Qońıratqa kelip Esemurat Nurabıllaevqa shákirt boladı xám onnan terme-tolǵawlardı, «Qoblan» «Shariyar» «Edige» dástanların úyrenedi. Jumabay jıraw miynet jolın Shomanay rayonlıq mádeniyat bóliminde dawam ettiredi.1970-jıldan baslap Jumabay jıraw Qaraqalpaqstan xám Ózbekstan kóleminde ótkerilip atırǵan kóplegen tańlaw, ilimiy anjumanlar, festivallarǵa qatnasa baslaydı. 1976-jılı Samarqandta, 1978-jılı Nókiste ótkerilgen folklorlıq shıǵarmalardı atqarıwshı baqsı-jırawlardıń jarıslarına qatnasıp jeńimpaz boladı.1980-jılı 12-sentiyabrde Tashkentte ótkerilgen III pútkil awqamlıq tyurkollogiyalıq konferenciyaǵa qatnasıp, qaraqalpaq dástanların jırlaydı. 1981-jılı germaniyalı ilimpaz Bonn universitetiniń professorı Rayxl Jumabay jıraw menen ushırasıw ushın arnawlı túrde izlep keledi. «Men eń baxıtlı adamman,óytkeni izlep jurgen zatımnıń deregin taptım. Ózbekstan boylap jasaǵan sayaxatımnıń eń joqargı háwiji Jumabay jıraw menen ushırasıw boldı», deydi professor Karl Rayxl. 1983-jılı Jumabay jıraw Qashqadaryanıń Shaxrisabız qalasında ótkerilgen jarısta jeńimpaz bolıp, 1984-jılı Daǵistanda dástanllardan úzindiler jırladı. 1987-jılı II pútkil awqamlıq festivalǵa qatnasıp 2-orındı ieleydi hám sol jılı «Qaraqalpakstan xalıq jırawı» húrmetli ataǵı berildi. 1999-jılı 12-14-may kúnleri Surxandáryada «Alpamıs» dástanınıń dóretilgenine 1000jıl tolıwına baylanıslı ótkerilgen saltanatlı yubeleyde qatnastı hám bul xalıqaralıq festivalda 1-orındı jeńip alıwǵa miyyassar boldı. Usınday tınımsız miynetleri, sheber atqarıwshılıǵı, xalqımızdıń milliy ónerin saqlawdaǵı hám tarqatıwdaǵı pidayılıǵı ushın 2000-jılı «Ózbekstan xalıq baqsısı» ataǵın alıwǵa miyassar boldı. Jumabay jıraw Bazarov 2006-jılı 79 jasında dúnyadan ótti. (Jıraӯ namaları 29-33 bet)

Házirgi waqıtta Jumabay Bazarovqa tiyisli bolǵan qunlı maǵlıwmatlar xám de portreti perzentleri hám jaqınları tárepinen Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq ádebiyatı tariyxı mámleketlik muzeyine sawǵa retinde tapsırılǵan.

«Qobız»

Biz joqarıda jırawlar dástanlardı qobız benen atqarǵanın atap ótken edik. Sonlıqtan jıraw degenimizde qobızdı álbette eske alamız. Qobız ásbabınıń qısqasha tariyxı tuwralı da kóz juwırtıp ótsek.

Qaraqalpaq xalqınıń arasında shıǵısı jaǵınan eń góne, eski muzıkalıq ásbablardıń biri –qobız. XVIII ásirde jasaǵan belgili ilimpaz Dervish Aliydıń aytıwına qaraǵanda «Qobız – kútá jaǵımlı hám kórkem dawıslı tar taǵılǵan muzıkalıq aspab. Onıń aytıwına qaraǵanda qobız ullı sázende xám muzıka teoriyasın tereń iylegen Sultan Jalayır (1356-1374) atlı alım tárepinen soǵılǵan.» (Jıraӯ namaları 6,7 bet)

Qaraqalpaq jırawı Esemurat jırawdan Q.Ayımbetov jazıp alǵan ańızdı mısalǵa keltirip ótedi. «Qorqıt ata xámme namanı shalatuǵın muzıkalıq áspab islep shıǵarıwdı oylay baslaydı.. Biraq ta bul saz áspabti soǵıw qıyın. Sebebi onı islew ushın qattı jiyde aǵashınan qırqıp, búkirlew etip jonıw kerek,onıń ishin tostaǵanday etip oyıp,awzın túeniń terisi menen qaplap asaw ǵunannıń quyrıǵınan tar taǵıp shertip kóriw kerek » degen.

Dáwirlerdiń ótiwi menen basqa birqansha xalıqlarda kem-kemnen qollanıwdan shıǵıp,onıń ornın basqa áspablar ielep alǵan bolıwı múmkin.Al qobız áspabı qaraqalpaqlar arasında elege shekem xalıq turmısında turaqlı orın ielep kiyatır. Sonlıqtanda, biz qobızdı- qaraqalpaq sazlarınıń eń tiykarǵı,eski milliy áspablarınınan biri sıpatında tanıymız. Xaqıyqatında onıń ǵańqıldaǵan sestinde ótmishtegi ata-babalarımızdıń ásirler dawamında basınan keshirgen azap-aqıretleri, ana topraǵınan ayrılıp, búlginshilikke ushraǵandaǵı qayǵılı kúnleri, keleshek baxıtlı ómirge talpınıwdaǵı arzıw-ármanları,patriotlıq minezleri menen kúshli keyipleri ushlasıp turadı.Sonlıqtanda «Ómir júgin arqalap, beli búkireygen qobızım, » dep xalkımız oǵan biykar aytpaǵan. (Qaraqalpaq ádebiyatı tariyxı 22 bet)

Qaraqalpaqstan xalıq baksısı,Berdaq atındaǵı respublikalıq sıylıqtıń lawreatı marxum Ańsatbay Xayratdinov tárepinen qobız namaların jıynap hám bir qálipke túsirip notalastırǵan. Xalqımızdıӊ bay mádeniy miyrası bolǵan bunday janr hám onıӊ atqarıwshıları arqalı islengen pidayi isleri keleshek áwladqa biybaha miyras boları sózsiz.

Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq ádebiyatı tariyxı mámleketlik múzeyi ilimiy xizmetkeri

Yakubov Baxıtbay

" ERKIN QARAQALPAQSAN" 7-NOYABR 2023-JÍL ( 20999)