QARAQALPAQ BAQSÍLARÍNÍŃ SAǴASÍ AQÍMBET BAQSÍ

Baqsı sózi túrk tilles xalıklarda burınnan kiyatırǵan eski sóz. Qaraqalpaq xalıq jırshılarınıń duwtar menen saz shertiwshilerge «Sázende», duwtarǵa hawaz qosıp násiyat qosıqlardı, ashıqlıq dástanlardı aytıp xám shertip atqaratugın óner iesiniń biri BAQSÍ dep atalǵan. Baqsılardıń saz-asbabı “Duwtar” bolıp, qaraqalpaqlar duwtarın «Alamoynaq duӯtar» dep ataǵan. Sebebi, duӯtar saz-ásbabı sılıw, tartımlı kóriniwi ushın duwtar moynın súek penen qaplap, mayda sulıw naǵıslar salınıp, sheberlik penen soǵıladı. Qazaq xalqınıń ullı alımı Shoqan Wáliyxanov aytqanınday Bir kúni qosıq qaraqalpaqlar otırǵan ellerge kelse, qosıqtı olar úlken miymandoslıq penen izzet-hurmet etip, tań atqansha ıqlas penen tıńlaptı.Sonda ol qosıqtıń haqıyqıy iesi mında ekenǵoy dep tańlanıptı hám sol kúnnen baslap, «Qaraqalpaqlarǵa birinshi qosıqshılar, sahra búlbilleri» dep at beripti. Qaraqalpaq baqsıları jırawlarǵa qaraaǵanda soń payda bolǵan. Baqsılıq qaraqalpaqlarǵa Orta Aziya xalıqlarınan kirgen, Xorezmdegi ózbeklerden, Túrkmenlerden úyrengen. Qaraqalpaqlar arasınan Aqımbet, Muwsa, Edenbay, qusaǵan ataqlı aytqısh baqsılar shıǵıp, baqsılıq ónerdi joqarǵı basqıshqa kótergen. «Ǵárip ashıq» «Yusuf Axmet» «Góruǵlı» sıyaqlı dástanlar qaraqalpaq baqsılarınıń negizgi repertuarı boldı.

Qaraqalpaq xalqınıń kórkem óneri ishinde baqsıshılıq jolı sóz etiler eken, sóz basımızdı Aqımbet baqsıdan baslaymız. Haqıyqıy atı Ahmuhammed bolıp, biraq Aqımbet bolıp aytılıp ketken. XIX ásirdiń ómir súrgen qaraqalpaq xalqına dańqı jayılǵan,baqsılıq ónerin baslaǵan ataqlı baqsınıń biri boladı. Aqımbet baksı Shımbay qalasınıń arqa tárepinde “Qos terek” degen jerde shama menen 1820-1895 jılları ómir súrgen. Xalqımızda «Jaqsıdan baǵ qaladı» degen ájayıp naqıl sóz bar. Aqımbet baksı da qaraqalpaqlar arasına baqsılıq ónerdi taratıw maqsetinde birinshi baqsılar mektebip jaratıp,ózi shákirt tayarlaǵan. Olardan Musa, Edenbay, Bayniyaz, Dosnazar bolıp, olar ataqlı baqsı bolıw dárejesine erisken. Olardıń ishinen Musa baqsı menen Edenbay baqsı xalıqqa tanılǵan, eń aytqısh baqsalardan bolıp atı elge jayılǵan. Berdaq shayır da Aqımbetke shákirt túsip, namalar úyrenip,ózi jazǵan qosıqlardı úyrengen namalarǵa salıp atqarıp kelgen. Ájiniyaz shayırda Aqımbettiń jetik dárejeli baqsı bolǵanlıǵın,óz qosıǵında sáӯlelendiredi.Ájiniyaz shayır úylengen toyında Aqımbet baqsıdan xizmet etip beriwdi ótnish etkende,toyǵa kelip tamasha bergen. Aqımbet baqsı bolıwı tuӯralı xalıqtıń súyispenshiliginen bir qansha ańızlarda payda bolǵan. Máselen, Aqımbet tuwılarda anası búlbildiń etine jerik bolǵan dese,ekinshi birewler Aqımbet saz shertip otırsa búlbil duwtarınıń qulaǵına kelip qonıp kete beredi eken dep aytıp ótken (Q.Ayımbetov «Xalıq danalıǵı», 145-152 betler).

Ózbekstan hám Qaraqarlpaqstan xalıq shayırı, Ózbekstan Qaharmanı I.Yusupov tárepineǵan jazıp alın maǵlıwmatlarda Aqımbet tuwralı xalıq awzındaǵı bay maǵlıwmatlardan xabar beredi. Aqımbet tuwralı bir ańızda:

«Isi erikken Xiywanıń xanı óz kol astındaǵı ellerden ataqlı baqsı,jırawlardı xám sázendelerdi aldırıp ayttırǵan. Aqımbet baqsınıda shaqırtqan. Xan sarayınıń Tambur degen eń úlken baqsısı shertken «Shırwan» degen namanı Aqımbet baqsı onnanda jaqsı etip atqaradı.Bunnan keyin Xan óz baqsılarınıń deńilgenine káheri kelip, Aqımbetti úsh kún dawamında udayı ayttıradı. Xan onıń dawısın taldırıw ushın, Aqımbetke shılımnıń suwın berdiredi. Bunı sezgen Aqımbet suwdı ishpey qoynına tógip jiberedi.Onnan keyin xan ábden ashıwlanıp Maqtumqulınıń kitabın qazınıń aldına qoyadıda, ”Eger Aqımbet Maqtumqulınıń sózinen qátelesse maǵan xabar ber” dep buyıradı. Aqımbet bul sınaqtan da súrinbey ótedi. Onnan keyin xan Aqımbetke “mennen ne tileyseń” dep soraydı. Sonda Aqımbet “meniń bir ǵana tilegim bar, ol da bolsa endigiden bılay siz meni kórmeń, men sizdi kórmeyin” degen eken.

Aqımbet baqsı bir qansha namalar dóretken. Solardan «Alaqayıs» naması, «Arıwxan» naması, «Bes perde», «Qara jorǵa», «Qızlar úyge kir», «Yaǵlı baxar» namaları bizlerge elege shekem miyras bolıp kelmekte. (T.Qalliev «Qaraqalpaq baqsılarınıń ustazı», 14-42-betler)

Aqımbet baqsıdan Arzıxan xám Gúlimxan degen eki qız tuwıladı. Úlken qızı Arzıxan shıńqobız saz ásbabın kámine keltirip shertken eken. Aqımbet baqsı dúnyadan ótkende Ájiniyaz shayır baqsıǵa arnap qosıq jazıp qaldıradı. Aqımbet baqsıǵa arnap Qaraqalpaqstan Respublikası Shımbay rayonında maqbara boy tikledi xám keleshekte barlıq baqsı-jırawlar, ádebiyatshılar barıp zıyarat etip turıw orayına aylandırılıp «Ashıq Aydın pir» dárejesindegidey bolǵanda maqsetke muwapıq bolar edi. Aqımbet baqsı atına “Baqsılar” respublikalıq tańlawı ótkerildi.

Aqımbet baqsı qaraqalpaq xalqınıń kórkem-ónerindegi milliy namalardı dóretip,ózi atqarıp,kóplegen shákirtler tayarlap,bar talantın xalqına berip, milliy saz ónerimizdi kóklerge kóterip ketken ullı ustaz bolıp máńgi xalıq júreginde jasap keledi.