​QARAQALPAQ ÁDEBIYATÍNÍŃ SAǴASÍ SOPPASLÍ SÍPÍRA JÍRAW

XIV ásirde jasaǵan, qaraqalpaq hám basqa da túrkiy xalıqlar ádebiyatı tariyxında ayırıqsha orın ielegen kórkem sóz sheberi. Filologiya ilimleriniń doktorı N. Dáwqaraev óziniń izertlewlerinde qaraqalpaq ádebiyatınıń tamırların noǵaylı dáwirinen, yaǵnıy Soppaslı Sıpıra jıraw, Asan Qayǵı hám Jiyrenshe sheshenlerdiń dóretiwshiliginen baslanatuǵının ilimiy tiykarlap bergen. Shoxan Wáliyxanov onı Toxtamıs xannıń eń abıraylı keńesshileriniń biri hám noǵaylı dáwiri eposlarınıń tiykarǵı atqarıwshısı sıpatında bahalaydı. Akademik Álkey Margulannıń maǵlıwmatlarına qaraǵanda, Sıpıra jıraw qıpshaq urıwınan shıqqan. Xalıq arasındaǵı ańızlarǵa qaraǵanda onıń bir yarım ásirden aslam 180 jıl ómir súrgeni aytılsa, al tolǵawlarında 360 jas jasaǵanı aytıladı. Bul onıń kópti kórgen, dana insan jıraw bolǵanın hám dóretiӯshiliginiń bir neshe áwladlar dawamında tolıqtırılıp bizge shekem jetip kelgenin kórsetedi. Jırawdıń eń úlken miyrası — ataqlı «Edige» dástanı hám bir qatar tolǵaӯları. Professor Q.Maqsetov Sıpıra jırawdı qaraqalpaq jırawshılıq mektebiniń baslawshısı bolǵan ullı tulǵa dep esaplaydı.«Edige» dástanınıń Erpolat, Esemurat, Qıyas, Óteniyaz hám Kárim jırawlar tárepinen aytılǵan variantlarınıń saqlanıp qalıwı jıraw dóretiwshiliginiń xalıq arasında tereń tamır jayǵanın kórsetedi. Soppaslı Sıpıra jırawdan bizge shekem jetken tiykarǵı shıǵarmaları: «Babańman», «Awız ayǵaq, til tayǵaq», «Tóreler», «Qırımnıń qırıq batırı», «Bir degende ne jaman» Muxtar Magauinniń pikirinshe, Sıpıra jıraw — qaraqalpaq ádebiyatındaǵı eń úlken epostıń hám jırawlar mektebiniń negizin salıwshısı. Onıń shıǵarmaları tek qaraqalpaq emes, al qazaq, tatar, bashqurt hám noǵay folklorında da keńnen saqlanǵan.